Boğazların kelebek etkisi

Süveyş’te Ever Given gemisinin kazayla karaya oturarak kanalı altı gün boyunca kapatması, küresel ticarette milyarlarca dolarlık gecikmeye neden olmuştu.

Türkiye’de yetişen herkes okul yıllarından itibaren aynı cümleyi ezberler: “Boğazlar, jeopolitik ve stratejik açıdan hayati önem taşır.” ABD’nin İran’a yönelik saldırılarıyla temmuz ayında Hürmüz Boğazı’nın yeniden ısınmaya başlaması “boğazların” küresel önemini bir kez daha gündeme getirdi. Bir tek Hürmüz mü? ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland çıkışlarının altında, aslında sıcaklıkların artmasıyla Arktik deniz yollarının, dolayısıyla Bering Boğazı’nın öneminin artacağı tahminleri de yer alıyor. Son olarak bir İspanyol siyasi analist Carolina Alonso, İspanya’nın Fas’taki topraklarına yaşanan göç akınının arkasında Cebelitarık’taki nüfuzunu artırmak isteyen ABD’nin olabileceği iddiasını dile getirdi. Alonso’ya göre İsrail de Gazze konusunda Madrid’in tutumuna misilleme olarak İspanya hükümetini zayıflatmaya çalışıyor; İtalya’daki bazı siyasetçilerin İspanya’yı Schengen’den askıya alma çağrıları da bu çabanın bir parçası ve Fas ile İsrail desteğiyle yürütülüyor.

Üç ayrı kıtada, üç ayrı boğaz etrafında yaşanan gelişmeler, haritada ince mavi çizgiler gibi görünen bu dar su yollarının aslında küresel siyasetin düğüm noktaları olduğunu yeniden anımsatıyor. İşte dünyanın kaderini elinde tutan o birkaç dar su şeridi:

ENERJİNİN VANASI HÜRMÜZ

Hürmüz Boğazı, enerji jeopolitiğinin “şahdamarı” kabul ediliyor. Uluslararası Enerji Ajansı’na göre, boğazdan her gün yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçiyor ve bu da küresel deniz yoluyla yapılan petrol ticaretinin yaklaşık dörtte birini oluşturuyor.

CEBELİTARIK: BİR GÖÇ KRİZİ Mİ BOĞAZ HESAPLAŞMASI MI?

Cebelitarık, Akdeniz’i Atlantik’e bağlayan tek geçit ve NATO’nun güney kanadı için stratejik önem taşıyor. Yaşanan göçmen akınında kimi göçmenlerin Fas polisinin kendilerini bizzat Ceuta’ya yönlendirdiğini söylemesi, krizin kendiliğinden büyümediğine de işaret ediyor.

SÜVEYŞ’TE TEK GEMİ TİCARETİ DURDURDU

Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan en kısa deniz yolu olan Süveyş Kanalı’nda, 2021’de 400 metre uzunluğundaki Ever Given gemisinin kazayla karaya oturarak kanalı altı gün boyunca kapatması, küresel ticarette milyarlarca dolarlık gecikmeye neden olmuştu.

BABÜLMENDEB: KIZILDENİZ KAPISI

Yemen ile Cibuti arasında yer alan ve Kızıldeniz’i Aden Körfezi’ne bağlayan Babülmendeb Boğazı, Süveyş Kanalı’na ulaşan tüm trafiğin zorunlu kapısı. Husi saldırıları, ticaret gemilerini Ümit Burnu’nu dolaşan haftalar süren alternatif bir rotaya itti, maliyetler arttı.

TRUMP PANAMA’YI DA İSTEMİŞTİ

Süveyş Kanalı gibi yapay bir geçit olan bu koridorda son yıllarda yaşanan kuraklık nedeniyle kanal su seviyelerinin düşmesi, gemi geçiş sayılarına sınırlama getirilmesine yol açtı. Trump Grönland ve Kanada ile birlikte Panama Kanalı’nı da istemişti.

MALAKKA: ÇİN’İN KABUSU

Dünyanın en yoğun deniz ticaret koridorlarından birisi Endonezya, Malezya ve Singapur arasındaki Malakka Boğazı. Çin’in enerji ithalatının büyük bölümü buradan geçiyor ve Pekin bu bağımlılığı “Malakka ikilemi” olarak adlandırıyor. Olası bir küresel çatışmada ABD veya müttefiklerinin bu boğazı ablukaya alması, Çin ekonomisini felç edebilir.

İSTANBUL VE ÇANAKKALE

Boğazlara gelirsek dünyanın en istikrarsız coğrafyalarından birinin tam ortasında, bir boğazın öngörülebilir kalması aslında başlı başına bir başarı hikâyesi. 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi sayesinde Türkiye, savaş gemilerinin geçişini düzenleme yetkisine sahip bulunuyor. Bütün bu boğazları yan yana koyduğumuzda ortaya çıkan tablo şu: Küreselleşme, göründüğü kadar dayanıklı bir ağ değil. Dünya ticaretinin can damarları, haritada parmak ucu kadar yer kaplayan birkaç dar su şeridinden geçiyor.