1989’dan kalan sır perdesi kalkıyor: Macaristan komünist dönemin muhbir arşivlerini açıyor

Macaristan, komünist dönemde devlet güvenlik servisleri adına çalışan on binlerce muhbir ve işbirlikçiye ait kayıtları ilk kez geniş kapsamlı biçimde kamuoyuna açmaya hazırlanıyor. Belgeler, çevrim içi bir veri tabanında herkesin erişimine sunulacak.

Uygulamanın, 1956’daki Sovyet karşıtı Macar ayaklanmasının 70. yıl dönümüne denk getirilmesi planlanıyor. Başbakan Peter Magyar yönetimi, arşivlerin açılmasının ülkenin totaliter geçmişiyle yüzleşmesi açısından önemli bir adım olduğunu savunuyor.

Macaristan’da komünist yönetim 1989’da sona ermesine rağmen devlet güvenlik servislerinin arşivleri uzun yıllar boyunca tam olarak kamuya açılmadı.

Bugüne kadar araştırmacılar dışında sıradan yurttaşlar yalnızca kendilerine veya yakın aile üyelerine ait dosyalara erişebiliyordu. Yeni sistemle birlikte herkes çevrim içi veri tabanında arama yapabilecek.

1956 ile 1989 yılları arasında yaklaşık 55 bin gizli işbirlikçinin devlet güvenlik servisleri adına faaliyet gösterdiği kayıtlara geçti.

Bu kişiler arkadaşlarını, aile üyelerini, komşularını ve iş arkadaşlarını izleyerek muhalif faaliyetler ve Batı etkisine ilişkin bilgi topluyordu. Hazırlanan raporların bazı durumlarda gözaltı ve sorgulamalara yol açtığı belirtiliyor.

GİZLİ BULUŞMALAR EVLERDE YAPILIYORDU

Budapeşte’nin merkezindeki bazı dairelerin, gizli polis görevlileri ile sivil muhbirlerin buluşma noktası olarak kullanıldığı biliniyor.

“K-daireleri” ya da “komplo daireleri” olarak adlandırılan bu mekanlarda devlet güvenlik görevlileri ile işbirlikçiler düzenli olarak görüşüyordu.

Devlet güvenlik servislerinin hedefleri arasında müzik ve gençlik hareketleri de bulunuyordu.

1980’lerde Budapeşte’nin yeraltı rock sahnesindeki konserlere muhbirler gönderiliyor, özellikle gençlerin yoğun ilgi gösterdiği gruplar rejim açısından potansiyel tehdit olarak değerlendiriliyordu.

Macar müzisyen Peter Muller “Sziami”, 1983’te Kontroll Csoport grubuyla “Muhbirler ve Provokatörler” adlı bir şarkı seslendirdiklerini anlattı.

Muller, şarkının ardından projektörleri seyircilerin üzerine çevirdiklerini ve yaklaşık bin kişilik kalabalığın salonda muhbir aramaya başladığını söyledi.

Kendisi de dönemin devlet baskısıyla karşı karşıya kalan Muller’in bazı konserleri yasaklanmış ve polis tarafından sorgulanmıştı.

ARŞİVLERİN AÇILMASI TARTIŞMA YARATTI

Muller, buna rağmen aradan geçen uzun yılların ardından dosyaların tamamen açılması konusunda çekinceleri bulunduğunu belirtti.

Toplumun geçmişle yüzleşmesinin gerekli olduğunu kabul eden Muller, onlarca yıl sonra insanların isimlerinin açıklanarak aşağılanmasının ya da cezalandırılmasının yeni sorunlara yol açabileceğini ifade etti.

Komünist döneme ait belgeler, Macaristan Devlet Güvenlik Tarih Arşivleri (ABTL) tarafından muhafaza ediliyor.

Arşivin elindeki belgelerde yaklaşık 50 ila 60 bin işbirlikçinin isminin bulunduğu belirtiliyor.

ABTL Direktörü Bendeguz Gergo Cseh, parlamentonun eylül ayında kabul ettiği yasayla mümkün hale gelen uygulamayı “tarihi bir adım” olarak nitelendirdi.

Cseh’e göre Macaristan’ın yeni sistemi, eski Doğu Bloku ülkelerindeki benzer uygulamalardan daha geniş bir erişim sağlayacak.

POLONYA VE ALMANYA’DAN DAHA GENİŞ ERİŞİM

Polonya komünist dönem arşivlerini daha önce açmış olsa da kayıtların herkes tarafından sınırsız biçimde aranmasına izin vermiyor.

Almanya da 1991’de eski Doğu Almanya istihbarat servisi Stasi’nin dosyalarını açarken daha sınırlayıcı bir yöntem benimsemişti. Çekya’da ise belgelerin tamamı hâlâ çevrim içi ortama aktarılmış değil.

Macaristan’daki yeni düzenleme, geçmişin anlaşılması ve kamu kurumlarında şeffaflığın sağlanmasının demokratik bir devlet için temel koşullardan biri olduğu görüşüne dayanıyor.

İLK BELGELER 4 KASIM’DA AÇILACAK

Arşivlerin dört farklı belge grubundan oluşan bölümü iki aşamada kamuya açılacak.

İlk aşama 4 Kasım’da başlayacak. Tarihin seçilmesi de sembolik önem taşıyor. Sovyet tankları, 4 Kasım 1956’da Budapeşte’ye girerek 23 Ekim’de başlayan demokrasi yanlısı ayaklanmayı bastırmıştı.

Belgelerde sağlık bilgileri, bağımlılıklar ve cinsel yönelim gibi hassas kişisel veriler ise gizlenecek.

Arşiv Direktörü Cseh, belgelerin kişileri yargılamak amacıyla kullanılmaması gerektiğini belirterek, arşivlerin bireysel yaşam öykülerini anlamaya ve toplumun geçmişiyle daha derin biçimde yüzleşmesine olanak sağlayacağını söyledi.