1979’dan bugüne İran: Krizler, savaşlar ve yaptırımlar

İran’da son günlerde ülke geneline yayılan protestolar dünya basınında geniş yer buluyor.

Hükümet ve muhalefet, şiddetin tırmanmasında birbirini sorumlu tutarken, İran yönetimi gösterilerin arkasında dış güçlerin etkisi olduğunu öne sürüyor.

Bu süreç, 1979’da Şah yönetimini deviren devrim sonrası kurulan İslam Cumhuriyeti’ne karşı gerçekleşen son büyük protesto dalgası olarak değerlendiriliyor.

1979: DEVRİM VE İLK YAPTIRIMLAR

• Şubat 1979: Ayetullah Humeyni 14 yıllık sürgünün ardından ülkeye döndü.
• Nisan 1979: Referandumla İran “İslam Cumhuriyeti” ilan edildi.
• Kasım 1979: Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’nde rehin alma krizi sonrası ABD ilk yaptırımları uygulamaya başladı.

1980-1988: İRAN-IRAK SAVAŞI VE SİVİL UÇAK FACİASI

• Eylül 1980: Irak, İran’ı işgal etti. Savaşın can kaybının yaklaşık 500 bin olduğu tahmin ediliyor. Savaş boyunca Irak’ın kimyasal silah kullandığı iddia edildi, İran’ın da ağır kayıplar verdiği belirtildi.
• Temmuz 1988: ABD donanmasına ait USS Vincennes, İran Air’e ait sivil uçağı düşürdü; 290 kişi hayatını kaybetti.
• Ağustos 1988: BM arabuluculuğuyla ateşkes başladı.

1989: HUMEYNİ ÖLDÜ, HAMANEY GÖREVE GELDİ

• 3 Haziran 1989: İran’ın dini lideri Humeyni hayatını kaybetti. Yerine Ayetullah Ali Hamaney seçildi.

1990’LAR: DEPREM VE YENİ YAPTIRIMLAR

• 1990: 7.3 şiddetinde meydana gelen Manjil-Rudbar depreminde yaklaşık 40 bin kişi öldü.
• 1995: ABD, İran’a petrol ve ticaret yaptırımları getirdi.

2000’LER: “ŞER EKSENİ” VE NÜKLEER GERİLİM

• 2002: ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” içinde tanımladı.
• 2003: ABD Irak’ı işgal etti; İran’ın bölgedeki Şii gruplar üzerindeki etkisi arttı. Aynı yıl İran, uranyum zenginleştirmeyi askıya alacağını ve denetimlere açık olacağını duyurdu.
• 2006: BM Güvenlik Konseyi, nükleer program nedeniyle İran’a yaptırım kararı aldı.

2010-2012: NÜKLEER BASKI, PETROL BOYKOTU VE EKONOMİK ÇÖKÜŞ

• 2010: BM, İran’a dördüncü yaptırım paketini açıkladı.
• 2012: Avrupa Birliği İran petrolüne boykot başlattı. Aynı yıl İran para birimi riyal, dolar karşısında sert değer kaybetti.

2015: NÜKLEER ANLAŞMA (JCPOA)

• Temmuz 2015: İran ile ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin ve AB arasında nükleer anlaşma (JCPOA) imzalandı. Anlaşma, yaptırımların hafifletilmesi karşılığında İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlandırmasını öngörüyordu.

2018: TRUMP ANLAŞMADAN ÇEKİLDİ

• Mayıs 2018: ABD Başkanı Donald Trump, JCPOA’dan çekildi. Washington, anlaşmanın “yetersiz” olduğunu savunarak yeni bir süreç başlatmak istedi.

2020: KASIM SÜLEYMANİ SUİKASTI

• Ocak 2020: İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani, Bağdat’ta ABD’nin düzenlediği İHA saldırısında öldürüldü.

2024: İRAN’IN BÜYÜKELÇİLİK BİNASI VURULDU

• Nisan 2024: İsrail, İran’ın Şam’daki büyükelçilik binasını vurdu; 7 kişi öldü.
• Mayıs 2024: İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, helikopter kazasında hayatını kaybetti.
• Temmuz 2024: Hamas lideri İsmail Haniye’nin Tahran’da öldürüldüğü saldırıda İsrail’in rolü olduğu iddia edildi.

2025: İSRAİL-İRAN ARASINDA 12 GÜNLÜK SAVAŞ

• Haziran 2025: İsrail’in İran’a saldırısıyla iki ülke arasında 12 gün süren savaş başladı. Bu süreçte en az 610 İranlı ve 28 İsraillinin hayatını kaybettiği bildirildi.