2050’de milyonlar ölebilir: Faj tedavisi süper mikroplara çare olabilir mi?

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre 2050 yılına kadar antibiyotiklere dirençli bakteriler, yani “süper mikroplar”, her yıl milyonlarca insanın hayatına mal olabilir. 20. yüzyılın en büyük tıbbi devrimi olan antibiyotikler hızla etkisizleşirken, bir asır önce keşfedilmiş fakat geri planda kalmış bir yöntem yeniden gündeme geldi: faj tedavisi. Virüslerin bakterileri enfekte edip yok etmesine dayanan bu yöntem, bilim insanlarının yeni araştırmalarıyla tıp dünyasında yeniden umut verici bir alternatif haline geliyor.

FAJ TEDAVİSİ NEDİR?

Faj tedavisi (bakteriyofaj tedavisi), bakterileri hedef alan özel virüslerin kullanılmasıyla uygulanıyor. Bu virüsler bakterinin içine girip çoğalarak onu içeriden yok ediyor. Penisilinin keşfiyle geri plana düşen bu yöntem, antibiyotik direncinin küresel bir kriz haline gelmesiyle yeniden araştırılmaya başlandı.

BAKTERİLERİN YENİ SAVUNMA MEKANİZMASI

Melbourne Üniversitesi ve Kudüs İbrani Üniversitesi’nden araştırmacılar, faj saldırısına uğrayan bakterilerin hayatta kalmak için geliştirdiği ilginç bir yöntemi keşfetti. Hücreyi bütünüyle enfekte ettirmek yerine, bakteri adeta bir “karantina bölgesi” oluşturuyor ve virüsü bu bölgeye hapsediyor. Bu sayede enfeksiyonun yayılması engelleniyor ve hücrenin geri kalanı kurtuluyor.

Mikrobiyolog Prof. Sigal Ben-Yehuda, “Bakteriler faj saldırısında kendilerini kurtarabilmek için asimetrik bölünebiliyor. Enfekte olmuş kısmı dışarıda bırakıp geri kalanını koruyorlar” dedi. Bu buluş, faj tedavilerinin daha etkili hale gelmesi için kritik bir adım olarak görülüyor.

DENEYSEL KULLANIMLAR VE UMUT VEREN ÖRNEKLER

Faj tedavisinin farklı uygulama yolları üzerinde çalışmalar sürüyor. Ağızdan hap ya da sıvı formunda, deri için krem veya sprey şeklinde ve damar içi enjeksiyon yoluyla uygulanabiliyor.

Geçtiğimiz yıl İsrail’de Squeaks adlı bir kedinin çoklu antibiyotik direnci geliştiren enfeksiyonu faj tedavisiyle iyileştirildi. Hayvana özel hazırlanan faj karışımı, antibiyotiklerle birlikte doğrudan yaraya uygulandı. Haftalar içinde enfeksiyon tamamen temizlendi. Bu, hayvanlarda belgelenen ilk kişiselleştirilmiş faj tedavisi örneği oldu.

FAJ TEDAVİSİ NEDEN KRİTİK?

Antibiyotikler giderek daha etkisiz hale geliyor. 2016’dan bu yana antibiyotik kullanımı yüzde 21 arttı. The Lancet’te yayımlanan GRAM Projesi araştırmasına göre her yıl 1 milyondan fazla insan antimikrobiyal direnç nedeniyle hayatını kaybediyor.

Gürcistan ve Polonya gibi bazı ülkelerde yıllardır uygulanan faj tedavisi, Batı dünyasında hâlâ deneysel kabul ediliyor. Ancak son keşifler, bu yöntemin gelecekte antibiyotiklerin yerini alabilecek potansiyele sahip olduğunu gösteriyor.