Ağaçlardan Kodlara

Dyson, dijital çağın başlangıcını bilgisayarlarla açıklamaya girişmiyor. Önce bizi 18. yüzyıla, Leibniz’in Büyük Petro’yla ilişkisine ve Kuzey Pasifik’e gönderilen keşif seferlerine götürüyor. Bering ve Çirikov’un yolculuklarında yeni kıyıları tanıma isteği var; bu merak, Rusya’nın ticaret ve toprak arayışından ayrı yürümüyor. Haritalar çiziliyor, sınırlar düşünülüyor. Bilgi, daha başından beri güçle yan yana.

Kitapta bir konudan ötekine geçerken insanın aklına şu geliyor: Aralarında nasıl bir bağ var? Apaçileri izlemek için çölde aynalarla gönderilen ışık sinyalleri, Edison’un ampulünde fark edilen elektron akışı, vakum tüpleri… Dyson bu örnekleri yalnızca buluşların tarihini sıralamak için kullanmıyor. Her birinin hangi ihtiyaçtan doğduğunu, kimlerin elinde neye dönüştüğünü de anlatıyor. Çölde taşınan ışıkla bugünün optik haberleşme ağları arasındaki uzaklık böylece kısalıyor.

“Ağaç Ev” bölümünde orman ve kerestecilik; “Sicim Kuramı”nda düğüm atmak, bağlamak ve örmek var. Teknolojiyi yalnızca laboratuvarlarda aramaya alışmışız. Oysa insanın elindeki ip, yaptığı düğüm, barınmak için kullandığı ağaç da bu tarihin parçaları. Dyson’ın bu konular arasında kurduğu bağlantılar, makine dediğimiz şeyin çok eski insan becerilerinden ve doğayla kurulan ilişkiden beslendiğini düşündürüyor.

“Yunusların Sesi”nde Leo Szilard’ın entropi üzerine düşüncelerinden nükleer çağın eşiğine geliyoruz. Bilimsel merakın nasıl büyük bir güce dönüşebildiğini, bu gücün insanın önüne nasıl ağır sorular koyduğunu görüyoruz. Dyson burada bilimin tarihini anlatırken insanın sorumluluğunu da unutmuyor.

Kitabın son bölümünde bizonların yok edilişi ve yerli halkların topraklarından sürülmesi anlatılıyor. Bu sayfalar, keşif ve ilerleme sözlerinin gerisinde kalan yıkımı hatırlatıyor. Yeni yollar açılırken ormanlar kesiliyor, hayvanlar ortadan kaldırılıyor, insanlar yaşadıkları yerlerden koparılıyor. Teknoloji tarihi, bütün bu yaşananlardan ayrı okunamıyor.

Mehmet Doğan’ın çevirisi, kitabın yoğun konularını Türkçede anlaşılır ve akıcı bir dille buluşturuyor. Teknik ayrıntılar anlatının önüne geçmiyor; cümleler okuru metnin içinde tutuyor. Dyson’ın farklı dönemler arasında dolaşan anlatımını Türkçeye taşıyan bu emek, kitabın rahat okunmasında önemli bir paya sahip.

Analog Dünya’da keşif seferlerinden vakum tüplerine, ormanlardan dijital sistemlere uzanan geniş bir tarih var. Kitap zaman zaman ayrıntılarla ağırlaşıyor; yine de anlattığı somut sahneler okuru yeniden içine çekiyor. Sayfaları çevirirken yalnızca makinelerin nasıl geliştiğini değil, onları kurarken dünyada neleri değiştirdiğimizi de düşünüyoruz. Belki kitabın bende bıraktığı soru şu: Bir şey yapabiliyor olmamız, onu nasıl ve ne uğruna yaptığımızı sormaktan bizi kurtarır mı?

George Dyson, Analog Dünya: İnsanların, Makinelerin ve Doğanın Ortak Yazgısı, çev. Mehmet Doğan, Koç Üniversitesi Yayınları.