Sayıştay, Türkiye Taşkömürü Kurumu’nda bu şekilde üretime devam edilmesi riskli diyor ama: Emekçiyi düşünen yok!

Sayıştay’ın TTK Denetim Raporu’na göre, kurumda kömür kazı faaliyetinin yapıldığı ayaklarda yeterli sayıda işçi yok. Raporda, “Bu durumun da başta iş güvenliği olmak üzere üretim ve işgücü verimliliklerini olumsuz yönde etkilediği görülmüştür” denildi. Kurumun kömür üretimi de düştü. Öyle ki bazı müesseselerde programa göre yüzde 91 oranında düşme meydana geldi. Toplam işçi sayısı yüzde 22 oranında bin 539 kişi artarak 2024 yıl sonu itibariyle 8 bin 594 oldu. 2009-2024 yılları arasında emeklilik ve diğer nedenlerle 9 bin 294 işçi kurumdan ayrıldı. Bu süreçte 2019 yılına kadar yatırım ve finans kararnameleri kapsamında bin 448 nitelikli işçi alınabildi.

TALEP KABUL EDİLMEDİ

Kurumun ilave atama talepleri kabul edilmedi. 2019-2024 yılları arasında 2 bin 17’si yeraltı işçisi olmak üzere 2 bin 771 işçi işten ayrıldı. Bu süreçte kadrolu ve sözleşmeli olarak çalışan 584 teknik, idari personel de emekliye ayrıldı. 31 Aralık 2024 itibariyle 7 bin 194 yeraltı işçisi, bin 400 yerüstü işçisi olmak üzere 8 bin 594 işçi vardı. 2025 yılında 15 Ocak 2025 tarihine kadar, emeklilik maaşlarının düşeceği gerekçesiyle emekliliklerini hak etmiş 722’si yeraltı olmak üzere 801 işçinin emekliye ayrılmasıyla, 26 Şubat 2025 tarihi itibariyle 6 bin 472’si yeraltı işçisi (2 bin 963’ü kazı işçisi), bin 321’i yerüstü işçisi olmak üzere toplam işçi sayısının 7 bin 793’e düştüğü tespit edildi.

Üretime yardımcı işlerde çalışan kritik işçi açığı ise kazı işçilerinden değişiklik yapılarak kapatılmaya çalışıldı. Bu da zaten yetersiz sayıda olan kazı işçilerinin sayısını daha da azalttı.

2 BİN 156 İŞÇİ EKSİK

Kurumda, 10 bin 750 işçilik norm kadrosuna göre 2 bin 156 işçi açığı bulunduğu, 2025 Şubat ayı itibariyle bu açığın arttığı tespit edildi.

‘İŞ GÜVENLİĞİ’ UYARISI

Sayıştay, şu kritik öneride bulundu:

“Emeklilikler nedeniyle giderek azalan, kritik sayılara düşen, işlerin sürekliliği ve devamlılığını etkileyerek iş güvenliğini tehdit edecek boyutlara gelen, üretimde ciddi anlamda aksamalara yol açan, kazı, hazırlık, elektro-mekanik vb. ana üretim ve üretime yardımcı işçi sayılarında yaşanan sıkıntıların giderilmesini teminen, kurumun mekanizasyon uygulamaları norm kadro çalışması değerlendirme süreci doğrultusunda belirlenecek optimum sayıda nitelikli işçi temin edilmesi hususunda ilgili makamlar nezdinde girişimde bulunulması önerilir.”

VERİM ALINAMADI

Raporda, gerçekleştirilen incelemelerde 2019-2023 yıllarında yapılan pano ayak işçi alımlarında, alım yapılan işçilerle ilgili olarak işçilerin işi bırakması, kurada ismi çıkan işçilerin göreve başlamaması, sağlık sebepleri ile çalışmasına mani hususlar bulunması gibi durumlar nedeniyle verim alınamadığı da görüldü.

KAÇAK ÜRETİM

Kurumun imtiyaz alanı dahilinde bulunan maden sahalarının özel sektörün üretimine rödövans yoluyla açılmasının bu sahalarda yapılan kayıt dışı kaçak kömür üretimini engellemediği de tespit edildi. Bu nedenle kurum, kaçak üretimden alınamayan kanuni yükümlülük payları, rödövans bedelleri ve vergiler nedeniyle gelir kayıplarına uğradı. Kaçak ocakların meskun mahalde olmaları veya ocak içerisine girmenin can güvenliği tehlikesi oluşturduğu durumlarda ocak ağzı insan ve hava girmeyecek şekilde ahşap malzeme, betonlanma, mühürleme gibi yöntemlerle kapatılıyor. Bu durum ise kaçak işletmeciler tarafından ocağın kolaylıkla tekrar açılarak kaçak kömür üretimi yapılmasına neden oluyor.

KISIR DÖNGÜ

Kaçak ocaklarla mücadele kapsamında 2022 yılında 503 farklı noktada 676, 2023 yılında 534 farklı noktada 706, 2024 yılında 495 farklı noktada 636 müdahale yapıldı. Kaçak ocakların girişlerinin patlatılması, betonlanması, tahta ile kapatılması, mühürlenmesi ise sorunu çözmedi. Bir süre sonra işlem yapılan kaçak ocağın tekrar faaliyete geçirildiği, aynı ocağa tekrar tekrar işlem yapıldığı görüldü.

Sayıştay’ın raporuna göre, rödövans firmalarının yükümlülükleri gereği zaman zaman kaçak ocakları ihbar etseler de bunları “engellemedikleri veya engelleyemedikleri” tespit edildi.

KAZA, YARALI SAYISI

TTK genelinde kaçak ocaklarda meydana gelen kazalarda 2023 yılında 3, 2024 yılında 5 işçinin öldüğü, 1992-2024 yılları arasında kaçak ocaklarda meydana gelen kazalarda 146 işçinin (kayıtlara giren), rödövanslı sahalarda meydana gelen kazalarda 155 işçinin yaşamını yitirdiği, kaçak ocaklarda yaralanma ile sonuçlanan kazalara ilişkin olarak kaza ve yaralı sayısının tam olarak tespit edilemediği belirtildi.

FİRMALAR BELİRLİYOR

Rödövanslı sahalarda ocakların denetim ve kontrollerinin çoğunlukla firma tarafından beyan edilerek denetim/kontrol elemanlarına sunulan sevk, irsaliye fişleri ile kantar kartelalarının kontrolüne yönelik olduğu, buradaki tüm insiyatifin firmalarca şekillendiği, yeraltı ocaklarından üretim ve sevk miktarlarının kurum tarafından onaylanan işletme projelerine uygunluğunun zaman zaman da olsa ocak içinde, yerinde kontrol ve ölçüm yapılarak kontrol edilemediği belirlendi.

Raporda, TTK’nın çeşitli nedenlerle azalan personel sayısı sebebiyle üretim ve faaliyetlerinin devamlılığı açısından riskli durumda olduğu tespitine yer verildi.

GÖREVLER ‘VEKALETEN’

TTK ve müesseselerinde genel müdür yardımcılığı, daire başkanlığı, şube müdürlüğü, baş mühendislik ve şeflik kadrolarından bir çoğu vekaleten yürütülüyor. TTK Genel Müdürlüğü’nde 26, Armutçuk Müessesesi’nde 10,

Amasra Müessesesi’nde 5, Üzülmez Müessesesi’nde 3, Karadon Müessesesi’nde 17 ve Kozlu Müessesesi’nde 9 kadro vekaleten yürütülüyor.

TTK Genel Müdürlüğü, 2024 yılını 216 milyon 455 bin 753,32 lira dönem zararı ile kapattı.